FİİL ÇATISI

FİİL ÇATISI:

Fiil cümlelerinde, yüklemin bildirdiği eylemin eylemi yapan (özne) ve eylemden etkilenenle (nesne) olan ilişkisine fiilin çatısı denir

Fiil çatısının iki yönü vardır: Özneye göre çatı, nesneye göre çatı.

1- ÖZNE-YÜKLEM İLİŞKİSİNE GÖRE ÇATI:
Yüklemin bildirdiği eylemin özne ile ilişkisi dört türlü olabilir.

a) Etken Çatı:
Yüklemin bildirdiği eylemi özne bizzat kendi yapıyorsa, özne gerçek özneyse, özneye göre çatı etkendir. Etken çatılı fiillerde (-NeŞeLi) –n, -ın, -in, -un, -ün, l, -ıl, -il, -ul, -ül, -ş, -ış, -iş, -uş, -üş fiilden fiil yapım ekleri bulunmaz. Bir fiilde yukarıdaki yapım ekleri yoksa özneye göre çatısı etkendir.

Çocuklar dışarıda oynuyor.
Babası yarın gelecek.
İki saat boyunca yürüdük.
Beni göz göre göre aldattın.
Buraya dün uğradı.

b) Edilgen Çatı:
Yüklemin bildirdiği eylemi özne kendi yapmıyorsa, özne sözde özneyse, özneye göre çatı edilgendir. Bir fiilin edilgen çatılı olabilmesi için –n, -ın, -in, -un, -ün, l, -ıl, -il, -ul, -ül eklerinden birini alması gerekir. Yapısında bu eklerden biri bulunan fiillerin önüne “başkası, başkaları tarafından” getirdiğimizde uygun oluyorsa özneye göre çatısı edilgendir.

Edilgen çatılı fiillerin gerçek öznesi olmaz, cümlenin nesnesi özne görevini üstlenmiş gibi olur. Bu tür nesneden dönme öznelere sözde özne denir.
Perdeler güzelce yıkandı.
Futbolcu kırmızı kartla atıldı.
Başkanlığa Şefik seçildi.
İki kardeş fidye için kaçırılmış.
Yemekler afiyetle yendi.
Haber üç ay sonra duyuldu.

Edilgen geçişsiz fiillerde özne görevi üstlenecek nesne de olmadığından bu tür fiillerin öznesi olmaz.
Sabah erkenden kalkıldı.
Sekize doğru yola çıkıldı.
Öğleye doğru yaylaya varıldı.
Gün boyu eğlenildi.

c) Dönüşlü Çatı:
Yüklemin bildirdiği eylemi özne hem kendi yapıyor, hem de o eylemden kendisi etkileniyorsa özneye göre çatı dönüşlüdür. Bir fiilin dönüşlü çatılı olabilmesi için –n, -ın, -in, -un, -ün, l, -ıl, -il, -ul, -ül eklerinden birini alması gerekir. Yapısında bu eklerden biri bulunan fiillerin önüne “kendisi” getirdiğimizde uygun oluyorsa özneye göre çatısı dönüşlüdür.

Kadir, şehir hamamında güzelce yıkanmış.
Aniden ileri doğru atıldı.
Aynanın karşısında iki saat tarandı.
Adam ne kadar da övünüyor.
Öğretmenimiz çok güzel giyinir.

İşteşlik eki –ş, -ış, -iş, -uş, -üş almış kimi sözcükler de dönüşlü çatılı olabilirler. Bu tür dönüşlü fiiller kimi kaynaklarda “nitelik değiştirme işteşi” olarak verilmektedir.

Görmeyeli oldukça gelişmişsin. (Özne sen; gelişme eylemini özne yapıyor ve o eylemden özne etkileniyor.
Ellerim suda kalmaktan buruşmuş.
Yüzü ne kadar da kırışmış.

“kendi” dönüşlülük zamiri etken fiilleri de anlam olarak dönüşlü çatı anlamında kullandırır.

Kendini işine adadı. (özne, o; adama eylemini özne yapıyor ve o eylemden özne etkileniyor. Çatı dönüşlü)
Kendini hiç üzmüyor. (özne, o; üzmeme eylemini özne yapıyor ve o eylemden özne etkileniyor. Çatı dönüşlü)
O, yalnızca kendini sever. (özne, o; sevme eylemini özne yapıyor ve o eylemden özne etkileniyor. Çatı dönüşlü)

ç) İşteş Çatı:
Cümlede yüklemin gösterdiği eylemi birden fazla özne birlikte veya karşılıklı olarak yapıyorsa özneye göre çatı işteş olur. İşteş çatılı fiiller –ş, -ış, -iş, -uş, -üş ekleri ile oluşur. İşteşlik “birliktelik işteşi”, “karşılıklı işteş” olarak ikiye ayrılır. Kimi kaynaklar yukarıda belirtildiği gibi “nitelik değiştirme işteşi” olarak bir başka işteşlikten söz ederler.

Öğrenciler sokağın başında bekleşiyorlar. (birliktelik)
Babamla dün gece atıştık. (karşılıklı)
Senin haline gülüşüyorlar. (birliktelik)
El ele tutuştuk. (karşılıklı)
Eylemciler bağrışıyorlardı. (birliktelik)
Karı koca sokak ortasında dövüşür mü? (karşılıklı)

Kimi fiillerde işteşlik eki fiil köküyle kaynaşmıştır. Yapım eki olarak görülmez; ama fiil yine de işteş çatılı olarak kabul edilir.
“savaş-, barış-, güreş-, yarış-...”

İşteş fiiller genelde nesne almadıkları halde nesne alabilen işteş eylemler de vardır.

Babalarından kalan mirası bölüştüler.
Seninle kuru ekmeğimizi paylaşmadık mı?

Pratik Yol
1- Fiilde “–n, -ş, -l” yoksa çatı etkendir.
2- Fiilde “-ş” varsa eylem için birden fazla özne şartsa çatı işteştir.
3- Fiilde “-l, -n” varsa önüne “kendisi” getir. Uyarsa çatı dönüşlüdür.
4- fiilde “-l, -n” varsa önüne “başkası tarafından” getir. Uyarsa çatı edilgendir.
5- Fiilde “-ş” varsa eylem için birden fazla özne gerekmiyorsa çatı dönüşlüdür.

2- NESNE-YÜKLEM İLİŞKİSİNE GÖRE ÇATI:
Bir cümlede yüklemin gösterdiği eylemden etkilenen varlıkla (nesne) yüklemin ilişkisine göre dört tür çatı vardır.

a) Geçişli Çatı:
Yüklemin bildirdiği eylem bir başka varlığa geçmiş onu etkilemişse nesneye göre çatısı geçişlidir. Geçişli fiiller “kimi, neyi,nereyi,ne” sorularına cevap verebilirler. (nesne alabilirler)

İçinde “ –t/ -r/ -tır” yapım eki olmayan bir fiilin önüne “onu, bunu, orayı” getirdiğimizde sözümüz uygun oluyorsa nesneye göre çatı geçişlidir.

Merdivenleri yıkadım. (onu yıkadım. oluyor, geçişli)
Soruyu çözdüler. (onu çözdüler,oluyor, geçişli)
Şiiri ezberlemiş. (onu ezberlemiş, oluyor, geçişli)
Golü kaçırma. (onu kaçırma, oluyor, geçişli)
Televizyon izleyelim. (onu izleyelim, oluyor, geçişli)
Telefonu açmadı. (onu açmadı, oluyor, geçişli)

Bazı cümlelerde yüklem geçişli olduğu halde nesne kullanılmayabilir. Bu fiiller yine de geçişli kabul edilir.

Beraber izleyelim. (onu izleyelim, oluyor, ama cümlede nesne yok. İzlemek fiili yine de geçişli)
İki yıldır görmüyorum. (onu görmüyorum, oluyor, ama cümlede nesne yok. Görmemek fiili yine de geçişli)

Sınavlarda aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil geçişli olduğu halde nesne kullanılmamıştır, sorusuyla karşılaştığımızda önce geçişli fiilleri tespit ederiz. Daha sonra cümlede nesne olup olmadığına bakarız.

b) Geçişsiz Çatı:
Yüklemin bildirdiği eylem bir başka varlığa geçmemişse nesneye göre çatısı geçişsizdir. Geçişsiz fiiller “kimi, neyi,nereyi,ne” sorularına cevap veremezler. (nesne alamazlar)

Bir fiilin önüne “onu, bunu, orayı” getirdiğimizde sözümüz uygun olmuyorsa çatı geçişsizdir.

Babam sana sinirlendi. (onu sinirlendi, olmuyor, geçişsiz)
Hepsi bana güldü. (onu güldü, olmuyor, geçişsiz)
Dün gece Düzce’den geldim. (onu geldim, olmuyor, geçişsiz)
Gelirken okuluma uğradım. ( onu uğradım, olmuyor, geçişsiz)

c) Ettirgen Çatı:
Geçişli bir fiilden “-t/ -r/ -tır” ekleri ile türetilen geçişli fiillere ettirgen çatılı fiiller denir. Ettirgen yapılan fiillerde geçişlilik derecesi arttırılmıştır, bu nedenle “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilin geçişlilik derecesi arttırılmıştır?” sorularında da ettirgen çatıyı ararız.

Bir fiilde “-t/ -r/ -tır” yapım eklerinden biri varsa bu eki kaldırıp fiilin önüne “onu, bunu, orayı” getirdiğimizde sözümüz uygun oluyorsa nesneye göre çatı ettirgendir.
Duvarları yeni boyattık. (onu boyadık, oluyor, ettirgen)
Bileziğini çaldırmış. (onu çalmış, oluyor, ettirgen)
Yazıları temize geçirdim. (onu geçtim, oluyor, ettirgen)

ç) Oldurgan Çatı:
Geçişsiz bir fiilden “-t/ -r/ -tır” ekleri ile türetilen geçişli fiillere oldurgan çatılı fiiller denir.

Bir fiilde “-t/ -r/ -tır” yapım eklerinden biri varsa bu eki kaldırıp fiilin önüne “onu, bunu, orayı” getirdiğimizde sözümüz uygun olmuyorsa nesneye göre çatı oldurgandır.
Seni anan benim için doğurmuş. ( onu doğmuş, olmuyor, oldurgan)
Misafirleri güzel bir yere oturttum. ( onu oturdum, olmuyor, oldurgan)
Yüzde yüz gölü kaçırdı. ( onu kaçtı, olmuyor, oldurgan)

İSİM CÜMLELERİNDE ÇATI ÖZELLİĞİ ARANMAZ. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde çatı özelliği yoktur-aranmaz, sorularını hangisi isim cümlesidir, sorusu gibi çözeriz.